ដោយៈ សហសេវិក
ភ្នំពេញៈ ថ្ងៃរះហើយលិច លិចហើយរះ ដូចគ្នានឹងសង្រ្គាមរវាងកម្ពុជា ថៃ ដែលបានអូសបន្លាយរាប់រយឆ្នាំមកហើយ ស្របពេលបងប្អូនទាំងពីរតែងតែឈ្លោះគ្នា ហើយប្អូនតែងតែមិនគោរពបង និងបំពានបងមិនចប់មិនហើយ។
បងប្អូន ដែលជាសត្រូវក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តនេះ បាននិងកំពុងបង្កការឈឺចាប់រូបកាយ និងផ្លូវចិត្តដល់គ្នាជាថ្មីនៅឆ្នាំ២០២៥ ដែលនឹងបញ្ចប់នារយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃខាងមុខនេះ។
១ ភាគស្មុគ្រស្មាញនៃសង្រ្គាមនេះ
ស្ថានភាពរវាងកម្ពុជា និងថៃគឺស្មុគស្មាញ មិនមានដំណោះស្រាយសាមញ្ញណាមួយដែលហៅថា “បញ្ចប់សង្គ្រាមឥឡូវនេះ”នោះទេ។ ប៉ុន្តែកម្ពុជា រួមជាមួយតួអង្គក្នុងតំបន់ និងសហគមន៍អន្តរជាតិ បានព្យាយាមវិធីសាស្រ្តជាច្រើន ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះ។ នេះជារបៀបដែលកម្ពុជាកំពុងព្យាយាម (ឬអាចព្យាយាម) ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយ និងរបៀបដែលជំនួយពីខាងក្រៅដើរតួនាទី។
ជាលទ្ឋផលការចុះហត្ថលេខា ក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពនៅទីក្រុងឡូឡាឡាំពួរ ត្រូវបានថៃហែកចោល ជាមួយនឹងការផ្គើនដល់សហគមន៍អន្តរជាតិ ពិសេសប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំ កុំថាឡើយតែជាមួយមេដឹកនាំកម្ពុជា។
ជាតិសាសន៍ ដែលមានចរិកក្រឡិក ក្រឡុច ពិសពុល និងនិយាយបាតដៃខ្នងដៃនេះ ពិតជាត្រូវសហគមន៍អន្តរជាតិមើលឃើញ ប៉ុន្តែផលប្រយោជន៍ធំនៅចំពោះមុខ ពួកគេបានបិទភ្នែកធ្វើមិនដឹងមិនលឺ។
២ អ្វីដែលកម្ពុជាកំពុងធ្វើ (ឬស្នើ) ដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះ
ការស្វែងរកដំណោះស្រាយផ្នែកច្បាប់ តាមរយៈយន្តការច្បាប់អន្តរជាតិ ដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាមនេះបាននិងកំពុងធ្វើឡើង ដោយមេដឹកនាំកម្ពុជា ដោយកាលពីពេលថ្មីៗនេះ កម្ពុជាបានសម្រេចចិត្តបញ្ជូនតំបន់ព្រំដែន ដែលមានជម្លោះដ៏រសើបបំផុតមួយចំនួន (រួមទាំងទីតាំងពិសិដ្ឋ/ប្រវត្តិសាស្ត្រ) ទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ)។
រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាអះអាងថា យន្តការទ្វេរភាគី (គណៈកម្មការ គណៈកម្មាធិការ) “បានឈានដល់ដែនកំណត់របស់ពួកគេ” ហើយបញ្ហាមួយចំនួន ជាពិសេសការទាមទារប្រវត្តិសាស្ត្រ/ទឹកដី តម្រូវឱ្យមានការដោះស្រាយផ្នែកច្បាប់ ដែលមានមូលដ្ឋានលើច្បាប់។
ការចូលរួមក្នុងយន្តការគ្រប់គ្រងព្រំដែនទ្វេភាគី ដែលមានស្រាប់កម្ពុជា និងថៃប្រើប្រាស់ក្របខ័ណ្ឌដូចជា គណៈកម្មការព្រំដែនរួម (JBC) គណៈកម្មាធិការព្រំដែនទូទៅ (GBC) និងគណៈកម្មាធិការព្រំដែនតំបន់ ដើម្បីពិភាក្សាអំពីបញ្ហាព្រំដែន និងឧប្បត្តិហេតុសន្តិសុខ។
ឧទាហរណ៍ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅឆ្នាំ ២០២៥ កម្ពុជា និងថៃបានបញ្ជាក់ជាថ្មី អំពីតួនាទីរបស់យន្តការទាំងនេះ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការកើនឡើងនៃភាពតានតឹង។
កាលពីថ្ងៃទី ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៥ កម្ពុជា និងថៃ បានព្រមព្រៀងគ្នារួមគ្នា ដើម្បីជៀសវាងការកើនឡើង នៃជម្លោះរបស់ខ្លួន ដោយភាគីទាំងពីរបានប្តេជ្ញាចិត្ត ក្នុងការទំនាក់ទំនងជាប្រចាំរវាងអង្គភាពយោធាព្រំដែន ដើម្បីជៀសវាងសកម្មភាពញុះញង់ និងដើម្បីរក្សាប្រតិបត្តិការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹង នៅក្នុងទឹកដីរបស់ប្រទេសនីមួយៗ។
រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ថៃក៏បានអនុម័ត “កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ ១៣ ចំណុច” ដែលជាផ្នែកមួយនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង ដើម្បីបន្ធូរបន្ថយភាពតានតឹង។
២ ការស្នើសុំការគាំទ្រពីអន្តរជាតិ (UN) និងបង្កើនការយល់ដឹងជាសកល
កម្ពុជាបានដោះស្រាយជម្លោះនេះជាផ្លូវការ ទៅកាន់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNSC) ដោយហៅការវាយប្រហាររបស់ថៃថាជា “ទង្វើឈ្លានពាន” ដែលរំលោភលើអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា – ដោយជំរុញឱ្យក្រុមប្រឹក្សាទាមទារ “បទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់ និងគ្មានលក្ខខណ្ឌ”។
ជាមួយគ្នានេះ ក្រុមសង្គមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា បានដាក់ញត្តិទៅកាន់ស្ថានទូតបរទេស (ប្រទេសជាច្រើនដែលជាហត្ថលេខីនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ ដើម្បីជួយគាំទ្របទឈប់បាញ់ ជំរុញឱ្យមានការស៊ើបអង្កេត ការទទួលខុសត្រូវ និងជំនួយមនុស្សធម៌។
៣ របៀបដែលសហគមន៍អន្តរជាតិអាចជួយបាន
ការសម្របសម្រួល និងការត្រួតពិនិត្យក្នុងតំបន់ តាមរយៈសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (អាស៊ាន) គ្មានប្រសិទ្ឋភាពនោះទេ ប្លុកមួយនេះ ហាក់គ្មានឥទ្ឋិពល និងកំពុងបែកបាក់រួចទៅហើយ។
ជាក់ស្តែងកាលពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥ កម្ពុជា និងថៃបានយល់ព្រមដាក់ពង្រាយអ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ាន ដើម្បីត្រួតពិនិត្យបទឈប់បាញ់ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនរយៈពេលប្រាំថ្ងៃ។
នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស អាស៊ានបានជំរុញជាផ្លូវការដល់ភាគីទាំងពីរឱ្យអនុវត្តការអត់ធ្មត់ បញ្ឈប់អរិភាព វិលត្រឡប់ទៅរកការចរចា និងដោះស្រាយជម្លោះដោយសន្តិវិធី ក្រោមធម្មនុញ្ញអាស៊ាន និងសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងសហប្រតិបត្តិការនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
សម្ពាធការទូត និងការសម្របសម្រួលដោយភាគីទីបី គ្មានប្រសិទ្ឋភាពនៅឡើយទេ រដ្ឋខាងក្រៅមួយចំនួនបានផ្តល់ជូន ឬគាំទ្រការសម្របសម្រួល៖ ឧទាហរណ៍ រដ្ឋាភិបាលចិនត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានផ្តល់ជូន ដើម្បីសម្របសម្រួលជម្លោះព្រំដែន។
ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសដទៃទៀត (រួមទាំងមហាអំណាច ឬប្រទេសជិតខាងក្នុងតំបន់) បានអំពាវនាវជាសាធារណៈឱ្យមានភាពស្ងប់ស្ងាត់ ដោយជំរុញឱ្យទាំងកម្ពុជា និងថៃចរចាជាជាងប្រើប្រាស់កម្លាំង។
ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ និងមនុស្សធម៌ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ តាមរយៈ ICJ កម្ពុជាស្វែងរកដំណោះស្រាយច្បាប់អន្តរជាតិ ដែលមានកាតព្វកិច្ចសម្រាប់ទឹកដីដែលមានជម្លោះ ដែលប្រសិនបើត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន អាចការពារការកើនឡើងនាពេលអនាគត និងបញ្ជាក់អំពីការទាមទារអធិបតេយ្យភាព។
បទដ្ឋាន និងសម្ពាធមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ ជាពិសេសប្រសិនបើការស្លាប់ និងរបួសរបស់ជនស៊ីវិល ឬការផ្លាស់ទីលំនៅកើនឡើង អាចជំរុញឱ្យមានអន្តរាគមន៍ពីភាគីទីបី (សម្ពាធការទូត ទណ្ឌកម្ម ការគាំទ្រមនុស្សធម៌) ដើម្បីជំរុញឱ្យមានសន្តិភាព។ ការអំពាវនាវរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរបស់កម្ពុជា បង្ហាញពីឆន្ទៈក្នុងការចូលរួមជាមួយស្ថាប័នសកល។
៤ អំណាចទន់ និងការទូតសាធារណៈ៖ ការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសកល ជនភៀសខ្លួន សង្គមស៊ីវិល
តាមរយៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់សង្គមស៊ីវិល (ញត្តិទៅកាន់ស្ថានទូត ការអំពាវនាវសាធារណៈ) បង្កើនការយល់ដឹងជាសកលអំពីការចំណាយលើមនុស្សធម៌ នៃការប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែន ដែលអាចមានឥទ្ធិពលលើជំហររបស់រដ្ឋាភិបាលបរទេស ឬលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការសម្របសម្រួល។
ការគូសបញ្ជាក់ពីអំណះអំណាងប្រវត្តិសាស្ត្រ /ផ្លូវច្បាប់ (ឧទាហរណ៍ តាមរយៈ ICJ) ជាជាងការសងសឹក ដោយយោធាតែប៉ុណ្ណោះ ជួយបង្កើតជម្លោះនេះ ទាក់ទងនឹងច្បាប់ និងសិទ្ធិ ដែលមានទំនោរទាក់ទាញភាពស្របច្បាប់អន្តរជាតិកាន់តែច្រើន។
បញ្ហាប្រឈម និងមូលហេតុដែលវាពិបាកក្នុងការ “ដោះស្រាយ” ទោះបីជាមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងនេះក៏ដោយ ក៏នៅមានឧបសគ្គធំៗនៅតែកំពូងបន្តដូចជា
- វិធីសាស្រ្តខុសគ្នា៖ កម្ពុជាចង់បានដំណោះស្រាយផ្នែកច្បាប់/តុលាការ (ICJ) សម្រាប់តំបន់ជម្លោះ។ ប្រទេសថៃចូលចិត្តការចរចាទ្វេភាគី ហើយបដិសេធយុត្តាធិការICJ ជាកាតព្វកិច្ច។
- កង្វះទំនុកចិត្ត និងការរំលោភបំពានម្តងហើយម្តងទៀត៖ សូម្បីតែបន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ និងការបញ្ជូនអ្នកសង្កេតការណ៍ក៏ដោយ ក៏មានការប៉ះទង្គិចគ្នាម្តងហើយម្តងទៀត ការចោទប្រកាន់ (ឧទាហរណ៍ ការដាក់មីន) និងការមិនទុកចិត្តគ្នាទៅវិញទៅមក។
- បញ្ហាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងមរតកស្មុគស្មាញ៖ ព្រំដែនដែលមានជម្លោះកើតចេញពីផែនទីសម័យអាណានិគម ការផ្លាស់ប្តូរព្រំដែន ប្រាសាទ/ទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលធ្វើឱ្យស្មុគស្មាញដល់ “ការគូរផែនទីសាមញ្ញ”។
- នយោបាយក្នុងស្រុក និងជាតិនិយម៖ ភាគីទាំងពីរមានការលើកទឹកចិត្តផ្នែកនយោបាយយ៉ាងខ្លាំង ដែលភ្ជាប់ទៅនឹងអធិបតេយ្យភាព និងមោទនភាពជាតិ ដែលអាចជំរុញជំហររឹងរូស លើការសម្របសម្រួល។
៥ អ្វីដែល “ផ្លូវដំណោះស្រាយ” អាចមើលទៅដូច
តាមទស្សនៈរបស់អ្នកវិភាគបានបង្ហាញថា ផ្លូវជាក់ស្តែងឆ្ពោះទៅរកដំណោះស្រាយ នឹងពាក់ព័ន្ធនឹងជំហានជាច្រើន ក្នុងពេលដំណាលគ្នាដូចជា ១ អាជ្ញាកណ្តាលផ្លូវច្បាប់ដែលមានកាតព្វកិច្ច (តាមរយៈ ICJ ឬស្រដៀងគ្នា) សម្រាប់តំបន់ជម្លោះ ដែលទទួលយកដោយភាគីទាំងពីរ ដើម្បីដោះស្រាយការទាមទារទឹកដីជាមូលដ្ឋាន។
២. ការប្រើប្រាស់យន្តការទ្វេភាគីជាបន្តបន្ទាប់ (JBC, GBC, RBC) សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងព្រំដែនប្រចាំថ្ងៃ ការដោះស្រាយជម្លោះសន្តិសុខ និងការកសាងទំនុកចិត្ត។
៣. ការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ និងតំបន់ (អ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ាន ការសម្របសម្រួលភាគីទីបីនៅពេលចាំបាច់) ដើម្បីតាមដានបទឈប់បាញ់ និងធានាការអនុលោម។
៤. ការគាំទ្រមនុស្សធម៌ និងការកសាងទំនុកចិត្តឡើងវិញ រួមទាំងការបោសសម្អាតមីន ជំនួយដល់ជនស៊ីវិលដែលផ្លាស់ទីលំនៅ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌/សេដ្ឋកិច្ចរួមគ្នា ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពតានតឹង និងកសាង “ការយល់ព្រម” ទៅវិញទៅមក។
៥. កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងការទូតរយៈពេលវែង ដើម្បីកសាងភាពជាអ្នកជិតខាង ផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចរួមគ្នា និងការបន្ថយការកើនឡើងនៃវោហាសាស្ត្រជាតិនិយម៕
